آگاهى امير المؤمنين علىّ بن ابي طالب عليه السّلام از تاريخ و فلسفه و عوامل آن . سردستهء صادقان با اخلاص و سر خيل تكاپوگران ميدان مسابقه در خيرات و كمالات و بىنياز از تعريف و تمجيد انسانها و شهود كنندهء واقعيّات هر دو قلمرو جهان و انسان ، امير المؤمنين علىّ بن ابي طالب عليه السّلام در بارهء آگاهى خود از تاريخ بشرى و فلسفه و عوامل آن به فرزند عزيزش امام حسن مجتبى عليه السّلام چنين فرموده است : أى بنيّ ، إنّي و إن لم أكن عمّرت عمر من كان قبلي ، فقد نظرت في أعمالهم ، و فكَّرت في أخبارهم و سرت في آثارهم ، حتّى عدت كأحدهم ، بل كأنّي بما انتهى إليّ من أمورهم ، قد عمّرت مع أوّلهم إلى آخرهم ، فعرفت صفو ذلك من كدره و نفعه من ضرره . . . از وصيّت امام علىّ بن ابي طالب عليه السّلام به فرزندش اى فرزندم ، اگر چه من عمر كسانى را كه پيش از من در اين دنيا زندگى كرده و رفته‌اند ، سپرى ننموده‌ام ولى در اعمال همهء آنان نگريسته و در اخبارشان انديشيده‌ام و براى شناخت تاريخ آنان ، چنان در آثارشان به سير و تفكَّر پرداخته‌ام كه مانند يكى از آنان شده‌ام . بلكه به جهت وصول همهء سرگذشت آنان به من ، گوئى با اوّلين نفرات آن گذشتگان تا آخرين افرادشان زندگى كرده ، صاف و پاكى زندگى آنان را از تيره‌هاى آن و نفعش را از ضررش تشخيص داده و شناخته‌ام . هم او فرموده است : سلوني قبل أن تفقدوني ( بپرسيد از من ، پيش از آنكه مرا گم كنيد . ) كه من از موقعيّت كنونى كه در آن هستيم تا روز قيامت آنچه كه در تاريخ شما اتّفاق خواهد افتاد ، مىتوانم خبر بدهم .